معرفی ایده و موضوع تخصصی پنجم
عنوان: بررسی سازوکارهای مدیریت بازار در دوران بحران های اقتصادی در سیره امام علی (ع)
۱. تبیین موضوع
اقتصاد و بازار همواره یکی از ارکان مهم ثبات هر جامعهای است. در دوران حکومت امام علی (ع)، جامعه اسلامی با چالشها و بحرانهای مختلفی (از جمله جنگها، کمبود منابع و احتکار سودجویان) مواجه بود. این پژوهش به بررسی سازوکارها، سیاستها و اقدامات عملی امیرالمؤمنین (ع) در مدیریت بازار، تأمین مایحتاج عمومی و مقابله با مفاسد اقتصادی در شرایط بحرانی میپردازد تا الگویی روشن از اقتصاد اسلامی در عرصه عمل ارائه دهد.
۲. بیان مسئله
هنگام بروز بحرانهای اقتصادی، همواره این چالش وجود دارد که حکومت تا چه اندازه مجاز به دخالت در بازار آزاد است. از یک سو، رها کردن بازار منجر به احتکار، گرانفروشی و فشار بر اقشار ضعیف میشود و از سوی دیگر، دخالت بیش از حد میتواند چرخه طبیعی اقتصاد و انگیزه تجارت را فلج کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که سیره حکمرانی امام علی (ع) چگونه این تضاد را حل کرده و چه حد و مرزی برای دخالت دولت در کنترل بازار، قیمتگذاری و برخورد با متخلفان در شرایط بحرانی قائل شده است.
۳. سؤالات تحقیق:
سؤال اصلی: الگوی مطلوب مدیریت بازار و مهار بحرانهای اقتصادی در سیره حکمرانی امام علی (ع) چیست و چه حد و مرزی برای دخالت حکومت در بازار تعیین شده است؟
سؤالات فرعی:
۱. رویکرد امام علی (ع) در مواجهه با پدیده احتکار و محتکران در شرایط کمبود کالا چگونه بوده است؟
۲. سیستم نظارت میدانی (حسبه) و گشتهای بازار در حکومت علوی چه سازوکاری داشته است؟
۳. سیاست حکومت علوی در زمینه قیمتگذاری عادلانه و تنظیم نظام عرضه و تقاضا چیست؟
۴. ضرورت تحقیق:
با توجه به شرایط خطیر و بحرانهای اقتصادی فعلی در کشور ایران (نظیر تورم، تحریمها و نوسانات ارزی)، کنترل بازار و تأمین معیشت مردم به یکی از اصلیترین دغدغههای حاکمیت تبدیل شده است. در چنین شرایطی، رجوع به سیره عملی ائمه اطهار (ع) به عنوان عالیترین الگوی حکمرانی اسلامی، یک ضرورت انکارناپذیر است. این پژوهش از آن جهت ضروری است که میتواند با استخراج الگوی تنظیم بازار در حکومت علوی، «حد و مرز دقیق دخالت حکومت در کنترل بازار» را روشن سازد و به سیاستگذاران نشان دهد که چگونه میتوان بدون سرکوب تولید و تجارت، دست سودجویان و محتکران را کوتاه کرد و از اقشار آسیبپذیر در برابر تکانههای اقتصادی محافظت نمود.
۵. اهداف تحقیق:
هدف اصلی: تدوین الگوی حکمرانی اقتصادی در مدیریت بازار و کنترل بحران بر اساس سیره امام علی (ع).
اهداف فرعی:
بازشناسی مرزهای دخالت مجاز دولت اسلامی در اقتصاد و بازار.
استخراج راهکارهای عملیاتی برای نظارت بر بازار و مقابله با مفاسد اقتصادی (احتکار، تقلب، کمفروشی).
ارائه توصیههای راهبردی و کاربردی برای سیاستگذاران اقتصادی کشور بر مبنای فقه و سیره حکومتی.
۶. نقشه راه (فصلبندی پیشنهادی):
بخش اول: کلیات و مفاهیم (تعریف بحران اقتصادی، مفهوم بازار در اسلام، حدود اختیارات حاکم اسلامی).
بخش دوم: نظارت و بازرسی (سیستم حسبه) (بررسی گشتهای مستقیم امام در بازار کوفه، جلوگیری از کمفروشی و تقلب، نقش بازرسان حکومتی).
بخش سوم: سیاستهای تنظیمگری و مقابله با مفاسد (احکام حکومتی درباره احتکار، نحوه تنبیه متخلفان، رویکرد به قیمتگذاری دستوری در برابر قیمتگذاری عادلانه توافقی).
بخش چهارم: مرزهای دخالت حکومت در اقتصاد (بررسی توازن میان آزادی تجارت و کنترل دولتی، حمایت از تولیدکننده در کنار حمایت از مصرفکننده).
بخش پنجم: نتیجهگیری و تطبیق با شرایط امروز (ارائه مدل کاربردی برای اقتصاد امروز ایران، الگوهای قابل پیادهسازی برای نهادهای نظارتی مانند تعزیرات و وزارت صمت).