بسم الله الرحمن الرحیم
گزارش نشست «وقعة الطف» ابیمخنف
ارائهدهنده: حجتالاسلام روحانی
ناقد: حجتالاسلام رضایی
دبیر: حجتالاسلام بیرانوند
تعداد حاضرین: حدود ۲۰ تا ۲۵ نفر
توضیح دبیر جلسه درباره اهمیت موضوع
کتاب «مقتل ابیمخنف» از نظر اعتبار و وضعیت، مورد توجه پژوهشگران بوده است. با توجه به نبود نسخه مستقل و کامل از مقتل ابیمخنف، تمرکز اصلی بر اعتبار تاریخی این اثر و شیوه نقل آن در منابع بعدی قرار گرفته و اثر او مورد کنکاش واقع میشود.
در این نشست، ابومخنف بهعنوان یکی از نخستین راویان واقعه عاشورا و بهعنوان مورخی متعلق به سدههای آغازین اسلام مورد بررسی قرار میگیرد. نحوه نقل اخبار توسط او، قرائن موجود، روش روایت و تأثیر نقلهای ابومخنف در تاریخنگاری عاشورا
درباره شیعه بودن یا نبودن ابومخنف، دیدگاههایی مطرح شد و او را «شیعه سیاسی» دانستند. نکته مهم این است که نسخهای مستقل و موجود از کتاب ابومخنف در دست نیست و آنچه امروز تحت عنوان «مقتل ابیمخنف» در بازار وجود دارد، جعلی بوده و فاقد اعتبار تاریخی است. این نسخهها از نظر روششناسی تاریخی و تطبیق با قرائن معتبر، ساقط از اعتبار دانسته شدند.
ارائه جناب روحانی
کتاب «وقعة الطف» اثر آیت الله یوسفی غروی، پروژهای برای بازسازی کتاب مفقود ابومخنف است. نویسنده تلاش کرده است با گردآوری نقلهای پراکنده، تصویری نزدیک به متن اصلی ارائه دهد.
اثر موجود در بازار، بازسازی است و نه نسخه اصلی؛ بنابراین برای جلوگیری از سوءتفاهم، مفهوم «بازسازی» توضیح داده شد. بازسازی به معنای Reconstruction در متون تاریخی است؛ یعنی گردآوری، تطبیق و ساماندهی نقلهای پراکنده درباره یک متن مفقود.
مراحل بازسازی شامل موارد زیر است:
1. گردآوری نقلهای پراکنده از منابع مختلف مانند تاریخ طبری، فتوحالبلدان و سایر منابع ثانویه
2. سازماندهی مطالب بر اساس ترتیب زمانی و قرائن تاریخی
3. تحلیل اعتبار اسناد و بررسی نقلهای مستقیم و غیرمستقیم
4. ارائه ساختاری منسجم بر اساس اصول روششناسی تاریخ
5. بررسی سندی و تحلیلی روایتها با تکیه بر قرائن تاریخی (مانند نقش شمر در واقعه)
جایگاه ابومخنف نزد طبری
در تاریخ طبری حدود ۱۱۶ روایت به ابومخنف منسوب است. حدود ۷۴٪ محتوای مربوط به واقعه کربلا در تاریخ طبری مبتنی بر نقلهای ابومخنف است که نشاندهنده اعتبار بالای او نزد طبری میباشد.
همچنین اشاره شد که نقلهای ابومخنف در آثار متأخر مانند ابناعثم و دیگر مورخان توسعه یافته است. این مسئله اهمیت بازسازی متون مفقود را برای فهم اصول روش تاریخی نشان میدهد.
اصول بازسازی متون مفقود
اصولی که برای بازسازی متن مفقود مطرح شد عبارتاند از:
1. بازسازی باید مبتنی بر اقوال معتبر و منابع نسبتاً همدوره باشد
2. بازسازی نباید جای متن اصلی را بگیرد، بلکه باید بهعنوان بازسازی معرفی شود
3. تدوین باید بر اساس اصول نوین پژوهش تاریخی باشد
4. تلاش حداکثری برای رفع ابهامات تاریخی و اصطلاحی صورت گیرد
5. زبان و ترجمه باید متناسب با مخاطب امروز، اما وفادار به متن تاریخی باشد
در این راستا، اثر بازسازیشده باید هم برای مخاطب عمومی قابل فهم باشد و هم برای پژوهشگران تخصصی قابل استفاده.
نکات و اشکالات (جناب رضایی)
در بخش سوم جلسه، اشکالات مربوط به منابع، ترجمه و تصحیح اثر بررسی شد. تمرکز بر اصلاحات سندی، مقدمه تفصیلی و شیوه ترجمه بود.
مقدمه مفصل اثر (حدود ۴۰ صفحه) به تشریح منابع مورد استفاده در بازسازی و جایگاه ابومخنف اختصاص دارد. در نسخه ترجمهشده، اشکالات ارجاعی متعددی وجود داشت که مترجم با دقت فراوان آنها را اصلاح کرده است. اختلاف نسخهها، شمارش اسناد و ارجاعات بهصورت دقیق بررسی و مستندسازی شده است.
شمارهگذاری اسناد در متن ترجمه اعمال شده تا خواننده بتواند در صورت دسترسی، منابع اصلی را بهراحتی پیگیری کند. اختلاف نسخهها در بازسازی متن مورد توجه قرار گرفته و در تحلیلها استفاده شده است.
در پایان جلسه، بر اهمیت موارد زیر تأکید شد:
1. دقت تاریخی و وفاداری در ترجمه متون مهم تاریخی
2. توجه به ساختار ادبی و فهم عمیق متون عربی کهن
3. شناخت مخاطب در ترجمه فارسی و انتخاب زبانی متناسب
4. انتقال صحیح معنا، نه صرفاً ترجمه لفظبهلفظ
الحمدلله رب العامین
