گزارش نشست علمی
گونهشناسی عملکرد صحابه در محاصره و قتل عثمان
عنوان نشست: گونهشناسی عملکرد صحابه در محاصره و قتل عثمان
زمان: سهشنبه ۲۱ بهمنماه ۱۴۰۴، ساعت ۱۶:۳۰
مکان: مؤسسه آموزش عالی ائمه اطهار (ع)، مرکز فقهی ائمه اطهار، طبقه دوم، سالن جلسات
دبیر علمی نشست: حجتالاسلام بهمن خنداخند
سخنرانان نشست
۱. دبیر علمی نشست
نام: حجتالاسلام بهمن خنداخند
توضیح اجمالی موضوع نشست
گونهشناسی عملکرد صحابه در محاصره و قتل عثمان، به معنای طبقهبندی و تحلیل انواع مختلف مواضع و اقداماتی است که اصحاب پیامبر اسلام (ص) در جریان حادثه محاصره و کشته شدن خلیفه سوم، عثمان بن عفان، اتخاذ کردند. این مفهوم ناظر به بررسی نقشهایی است که صحابه در این حادثه تاریخی ایفا کردهاند.
سؤال اصلی نشست
عملکرد صحابه رسولالله (ص) در جریان محاصره و قتل عثمان چگونه قابل طبقهبندی و تحلیل است؟
اهداف نشست
ارائه و بررسی این طبقهبندیها و تحلیل عملکرد گروههای مختلف صحابه و پاسخ به سؤالات فرعی ذیل.
سؤالات فرعی
1. در آن حادثه سرنوشتساز، هر دسته از صحابه چه کردند؟
2. چرا آن موضع را گرفتند؟
3. پیامد عمل آنها چه بود؟
دستهبندی و گونهشناسی صحابه
الگوی پنجگانه:
1. محرکین:
o آشکار
o اجرایی
o پشت صحنه
2. محاصرهکنندگان
3. خاذلین
4. مدافعان
5. قاتلین
این دستهبندی و الگوی پنجگانه نشان میدهد که صحابه پیامبر در این واقعه بازیگرانی منفعل نبودند، بلکه با مواضع فعال و آگاهانه خود، سرنوشت خلافت را رقم زدند. خاذلین با سکوت خود، شاهدی بر سقوط مشروعیت و مقبولیت حکومت عثمان بودند و عملاً بستر لازم برای موفقیت محرکین و محاصرهکنندگان را فراهم آوردند.
معرفی ارائهدهنده مقاله
نام: حجتالاسلام والمسلمین سید ابوالقاسم رضوی
فارغالتحصیل سطح سه کلام و مذاهب اسلامی و دانشجوی ترم آخر سطح چهار تاریخ سیره پیامبر اعظم (ص)، نویسنده چندین مقاله و کتاب در رشته کلام و تاریخ.
معرفی ناقد
نام: حجتالاسلام دکتر علیاکبر عالمیان
کارشناس ارشد تاریخ و تمدن اسلامی، کارشناس ارشد اندیشه سیاسی، محقق و پژوهشگر چندین مرکز علمی، دارای آثار قلمی فراوان شامل کتابها و مقالات.
معرفی دبیر علمی جلسه
نام: حجتالاسلام بهمن خنداخند
فارغالتحصیل سطح سه کلام و مذاهب اسلامی و دانشجوی ترم چهار سطح چهار تاریخ سیره پیامبر اعظم (ص).
بخش دوم: سخنرانی نویسنده مقاله
سخنران: حجتالاسلام سید ذاکر رضوی
خلاصه سخنرانی
جریان محاصره سال ۳۵ هجری، نقطه عطف تاریخ صدر اسلام است که روند حرکت جامعه را تغییر داد و منشأ منازعات درونی میان مسلمانان در جنگهای جمل، صفین و نهروان شد. پس از این واقعه، فرقهگرایی عثمانیه و خوارج شکل گرفت و رواج پیدا کرد. این واقعه «فتنه» نبود، بلکه همه اصحاب معترض بودند و این حادثه زمینهساز حکومت معاویه و بنیامیه شد.
رویکردهای مورخان درباره مشارکت صحابه
در پاسخ به این سؤال که آیا صحابه پیامبر در این واقعه مشارکت داشتند، در میان مورخان سه رویکرد وجود دارد:
۱. رویکرد انکار
انکار مشارکت صحابه در قتل عثمان.
۲. رویکرد تأیید
تأیید مشارکت فعال صحابه.
۳. رویکرد مدافعانه
مانند دیدگاه طه حسین و ابن قبان در فتنهانگاری قتل عثمان.
ارائه الگوی جدید پنجگانه
۱. محرکین
الف) محرکین آشکار
عایشه بنت ابیبکر؛ یعقوبی شروع اختلافات عایشه با عثمان را از کم کردن مقرری عایشه مطرح میکند.
ب) محرکین اجرایی
طلحه بن عبدالله و زبیر بن عوام؛ که حضور میدانی داشتند.
ج) محرکین پشت صحنه
عمرو بن عاص، معترضین مصری و کوفی و بصری.
۲. محاصرهکنندگان
۳. خاذلین
کسانی که توانایی دفاع داشتند و عثمان از آنها یاری خواست، اما عمداً یاری نکردند.
• دسته اول: مخالفین سیاستهای عثمان
• دسته دوم: موافقین و کارگزاران
۴. مدافعان
کسانی که تا آخر از عثمان حمایت کردند و در دفاع از خانهاش مجروح یا کشته شدند؛ مانند برخی از بنیامیه و نزدیکان عثمان، مروان بن حکم، چند صحابه انصاری مانند حسان بن ثابت، غلامان و هواداران.
۵. قاتلین
زمینهها و علل قتل عثمان
1. سیاست قبیلهگرایی و محبت افراطی به خویشاوندان بنیامیه. بازگرداندن حکم بن العاص که پیامبر او را به طائف تبعید کرده بود و بهکارگیری مروان بهعنوان کاتب.
2. بهکارگیری اقوام و خویشان بهعنوان کارگزاران؛ عزل عمرو بن عاص در مصر و ولید بن عقبه در کوفه.
3. بدرفتاری و آزار و شکنجه صحابه رسول خدا (ص)، از جمله ابن مسعود و ابوذر غفاری.
4. سیاستهای مالی و توزیع ناعادلانه بیتالمال.
5. عمل برخلاف کتاب خدا و سنت پیامبر (ص)، مانند خواندن نماز کامل در حج.
بخش سوم: سخنرانی ناقد
سخنران: حجتالاسلام دکتر علیاکبر عالمیان
نکات مثبت مقاله
1. موضوع، چکیده، مقدمه و محتوا خوب و فصلبندی مناسب است.
2. مراجعه به منابع دست اول بسیار خوب بود.
3. سطح مقاله بسیار بالاست و در مجموع کار ارزشمندی است.
نقدها و پیشنهادها
1. در استعمال واژگان دقت شود؛ بهتر است «گونهشناسی صحابه» گفته شود نه «گونهشناسی عملکرد صحابه»
2. توضیح مصطلحات:
o صحابه در حدیث: کسی که یکبار پیامبر (ص) را دیده باشد.
o صحابه در کلام: کسی که همنشین بوده، پیامبر را گرامی داشته و جهاد کرده باشد.
3. در پیشینه پژوهش، مقالات همسو ذکر شود، از جمله:
o بررسی زمینههای قتل عثمان (فاطمه رضایی)
o زمینههای سیاسی قتل عثمان (محمدرضا رحمتی)
o واکاوی تأثیر رجالی الصحابه کلهم عدول بر فتنهانگاری قتل عثمان
4. بحث زمینهها و علل قتل عثمان خود مقاله مستقلی میطلبد.
5. در بخش محرکین، مصادیق دقیقتر مشخص شود.
6. آوردن نام عمرو بن عاص و مالک اشتر که تابعی هستند، با عنوان «عملکرد صحابه» ناسازگار است.
7. تا صفحه ده، مباحث یکنواخت است؛ نیاز به شمارهبندی دارد.
8. نتیجهگیری مقاله ضعیف است.
بخش چهارم: پرسش و پاسخ
سؤالات و پاسخها
سؤال اول
آیا امیرالمؤمنین علی (ع) جزء مدافعان بودند؟
پاسخ:
حضرت مخالف با کشته شدن عثمان بودند، اما موافق با سیاستهای عثمان نبودند.
________________________________________
سؤال دوم
نقش حضرت علی (ع) و نقش معاویه چه بود؟
پاسخ نویسنده:
در بحث خاذلین به معاویه اشاره کردهام. نقش امیرالمؤمنین علی (ع) پررنگ است و باید در گونهشناسی آورده شود. در مورد معاویه نیز شاید گونه جدیدی لازم باشد.
________________________________________
سؤال سوم
در مورد امسلمه و عملکرد او چیزی در مقاله نیامده است؟
پاسخ نویسنده:
بعد از جنگ جمل، امسلمه به عایشه گفت: تو خودت مردم را به قتل عثمان تحریک کردی، حالا میخواهی خونخواه عثمان باشی. حتی قبل از جنگ جمل نیز عایشه میخواست امسلمه را همراه خود کند، ولی امسلمه گفت بنشین سر جایت، پیامبر (ص) به تو دستور داده با آیه «و قرن فی بیوتکن».
________________________________________
سؤال چهارم (پیشنهاد(
عنوان مقاله بهجای «صحابه» به «عملکرد خواص صحابه» تغییر یابد و خواص نیز تعریف شود و امیرالمؤمنین علی (ع) نیز اضافه گردد.
پاسخ:
کلمه «خواص» مناسب نیست، چون خاذلین ۹۹ درصد سکوت کردند و سکوت آنها آگاهانه بود و عملاً بستر لازم برای موفقیت محرکین و محاصرهکنندگان و قاتلین را فراهم آورد.
________________________________________
پیشنهاد نهایی دبیر علمی: افزودن دو گونه جدید
۱. صحابه میانجیگر
کسانی که سعی کردند بین طرفین آشتی برقرار کنند و مانع خونریزی شوند؛ مانند اقدامات امام علی (ع) در ارسال حسنین برای حفاظت و آرام کردن فضا.
البته نویسنده مقاله این اقدام امام علی (ع) را قبول ندارد.
۲. صحابه بهرهبرنده از اوضاع
کسانی که پس از قتل عثمان به دنبال کسب قدرت یا موازنه سیاسی به نفع خود بودند.
________________________________________