برگزاری نشست علمی "بررسی الگوی دفاعی و مدیریت بحران نظامی در نصّ قرآن و تجربه فرماندهی پیامبر در غزوه احد"

بسم الله الرحمن الرحیم
گزارش نشست علمی "بررسی الگوی دفاعی و مدیریت بحران نظامی در نصّ قرآن و تجربه فرماندهی پیامبر در غزوه احد"
مشخصات نشست: این نشست علمی با ارائه حجت الاسلام والمسلمین رزاقی، نقد حجت الاسلام و المسلمین دکتر افشاری و دبیری علمی حجت الاسلام بهرامی، در روز چهارشنبه 20 خردادماه ۱۴۰۵ در کتابخانه تخصصی موسسه آموزش عالی ائمه اطهار علیهم السلام برگزار شد. 
در ابتدا دبیر نشست ضمن گرامیداشت یاد و خاطره شهدای جنگ رمضان به ویژه قائد شهید عظیم الشأن حضرت آیت الله العظمی امام خامنه‌ای (قدس سره) و آرزوی سلامتی و طول عمر بابرکت برای مقام معظم رهبری حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای حفظه الله و آرزوی پیروزی رزمندگان اسلام و جبهه مقاومت، به عنوان مقدمه به نکاتی اشاره کردند:
1: اشاره به مقالاتی در راستای مقاله حاضر:
1-1. روش فرماندهی پیامبر اعظم (ص)؛ علی تقی‌زاده اکبری
1-2. سیره پیامبر اعظم (ص) در جنگ‌ها؛ محمد اعجازنگری
1-3. مدیریت و فرماندهی نظامی پیامبر (ص)؛ محمدعلی خوش‌طینت
1-4. تدابیر جنگی پیامبر (ص)؛ الله جوادی

2: در مورد سیره دفاعی پیامبر (ص)، نویسندگان مواردی از سیره آن حضرت قبل از جنگ، حین جنگ و بعد از جنگ را ذکر کرده‌اند:
الف: سیره دفاعی پیامبر (ص) قبل از جنگ        مشورت
                          اهتمام به فعالیت‌های اطلاعاتی
                        آمادگی نظامی؛ مواردی مانند:
1. ترغیب به جنگ با مستکبران؛ 2. بیان فضیلت مجاهدان؛ 3. بیان فضیلت مجروحان در راه خدا؛ 4. بیان فضیلت کشته شدگان در راه خدا؛ 5. تأکید پیامبر بر شهادت‌طلبی خویش؛ 6. برنامه‌ریزی برای باشکوه نشان دادن سپاه اسلام و ترساندن دشمن؛ 7. رویارویی قاطعانه با جنگ روانی دشمن؛ 8. به کارگیری شعار؛ 9. امیدآفرینی در لشکر؛ 10. سفارش به ذکرو دعا هنگام رویارویی با دشمن؛ 11. همیاری سازنده با سپاه و...
ب: سیره دفاعی پیامبر (ص) حین جنگ         مواردی مانند: 1. التزام به ارزش‌ها: نهی از مسموم کردن  و پرکردن چاه‌ها و قطع درختان و آتش زدن مزارع و کشتزارها و...)؛ 2. اهمیت به نظم؛ 3. نصیحت قبل از جنگ، 4. خودداری از شبیخون زدن؛ 5. بازداشتن از مثله کردن؛ 6. بازداشتن از کاربرد سلاح‌های کشتارجمعی؛ 7. بازداشتن از کشتن زنان و کودکان و کهن‌سالان و پیک‌ها و...
ج: سیره دفاعی پیامبر (ص) بعد از جنگ        مواردی مانند: 1. خودداری از کشتن اسیران؛ 2. نیکی کردن به اسیران؛ 3. گذشت و بزرگواری و...

3: از طرفی برخی از آیات قرآن کریم به مواردی از سیره پیامبر در جنگ‌ها اشاره نموده است. به عنوان نمونه در غزوه بنی نضیر، ابن اسحاق می‌گوید: فَتَحَصَّنُوا مِنْهُ فِي الْحُصُونِ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقَطْعِ النَّخِيلِ وَالتَّحْرِيقِ فِيهَا، فَنَادَوْهُ: أَنْ يَا مُحَمَّدُ، قَدْ كُنْتَ تَنْهَى عَنْ الْفَسَادِ، وَتَعِيبُهُ عَلَى مَنْ صَنَعَهُ، فَمَا بَالُ قَطْعِ النَّخْلِ وَتَحْرِيقِهَا؟ یهودیان به داخل دژها رفتند، پس پیامبر دستور داد که درختان خرما را قطع کرده و آنها را به آتش بکشند. آنان فریاد زندند که ای محمد! تو که خود از این امور در جنگ نهی می‌کردی چه شد که اقدام به چنین کاری کردی؟ پیامبر (ص) در پاسخ این آیه قرآن را تلاوت فرمود:   
ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى‏ أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِيُخْزِيَ الْفاسِقِينَ. (حشر: 5) آنچه از درختان خرما را (که در دیار بنی نضیر) بریدید و آنچه را بر پا گذاشتید همه به امر خدا (و صلاح اسلام) و برای خواری و سرکوبی جهودان فاسق نابکار بود.
مقاله حاضر به بررسی الگوی دفاعی پیامبر(ص) در غزوه احد با توجه به آیات قرآن کریم پرداخته است.

در ادامه جلسه، نویسنده محترم حجت الاسلام والمسلمین رزاقی به ارائه مقاله خویش پرداخته و به موارد زیر اشاره فرمودند:
1. ضرورت این گونه مباحث در الگوهای دفاعی نظامی پیامبر(ص)
2. بیان برخی از تمایزات غزوه احد
3. راهبرد نظامی پیامبر(ص) در غزوات مختلف 
4. علت تمرکز بر غزوه احد این است که در 60 آیه قرآن به این غزوه اشاره شده است و جزئیاتی مانند خداحافظی پیامبر با خانواده خویش بیان شده است. 
5. بیان ریشه‌های غزوه احد از جمله خشم و نفرتی که مشرکین از جنگ بدر داشتند.
6.اهتمام پیامبر(ص) به امور اطلاعاتی و ارزیابی نفرات دشمن قبل از جنگ
7. آمادگی نظامی پیامبر(ص) برای جنگ
8. مشورت پیامبر(ص) با اصحاب و یاران قبل از جنگ که در داخل شهر با مشرکان مواجه شوند و یا اینکه جنگ را به خارج شهر بکشانند.
9. تبلیغات روانی دشمن در حین جنگ؛ از جمله شایعه کشته شدن پیامبر(ص)
10. توجه پیامبر(ص) به جغرافای نظامی جنگ؛ از جمله بحث تنگه
11. توجه پیامبر(ص) به آموزه‌های اخلاقی و عاطفی جنگ؛ از جمله سرکشی از خانواده‌های شهدا، دستور به گریه کردن بر حمزه سیدالشهدا و...
12. رجزخوانی‌ها در غزوه احد.
13. حفظ اسرار نظامی در غزوه احد؛ از جمله اینکه پیامبر(ص) به افرادی که مورد مشورت قرار گرفته بودند سفارش فرمودند که اسرار را حفظ نمایند. 
14. سان‌دیدن پیامبر(ص) از آرایش نظامی سپاه و تطهیر لشکر اسلام؛ به این صورت که پیامبر(ص) 300 نفر یهودی که ابی بن کعب به همراه آورده بود و هنوز مسلمان نشده بودند به دستور پیامبر(ص) از سپاه کنار گذاشته شدند. 
15. قدرت‌نمایی پیامبر(ص) بعد از جنگ؛ وقتی که برخی مشرکین به ابوسفیان پیشنهاد دادند که دوباره به سپاه اسلام حمله کرده و کار را یکسره کنند، پیامبر(ص) دستور داد که همه حتی مجروحین نیز آماده جنگ شوند. 
پس از ارائه مقاله توسط نویسنده محترم، ناقد جلسه، حجت الاسلام والمسلمین دکتر افشاری به ارزیابی مقاله پرداخته و در سخنان خویش به موارد زیر اشاره فرمودند:
الف) نقاط قوت مقاله
1. مقاله، مسأله محور بوده و الگوی راهبردی سیره نبوی برای جنگ رمضان را ارائه داده است.
2. حجم زیادی از آیات قرآن در مقاله مطرح شده است.
3. تجربه تطبیق نصّ قرآن کریم با سیره پیامبر(ص) و مسائل نظامی
4. توجه به منابع دسته اول
5. موارد زیادی از سیره پیامبر(ص) در مقاله تطبیق شده است. 

ب) مواردی که نیاز به اصلاح دارد
برای غنای مقاله، اصلاح موارد زیر ضروری به نظر می‌رسد:
1. مقاله یک گزارش تاریخی تفسیری است و نه یک مقاله تحلیلی. یعنی مقاله توصیفی است. 
2. عنوان مقاله همان موضوع است و باید اصلاح شود. 
3. چکیده فعلی اهمیت را بیان کرده ولی باید به بیان مسأله، روش تحقیق، یافته‌های اصلی تحقیق نیز بیان گردد.
4. در مقاله پیشینه خاص ندارد و در پیشینه عام نیز به خلأهای پژوهشی موارد ذکر شده و نوآوری‌های مقاله حاضر اشاره نشده است. 
5.هدف تحقیق، درس‌آموزی از سیره بیان شده است ولی طبق طرح بایدالگوی راهبر و اصول راهبری سیره پیامبر(ص) بیان می‌شد. 
6. مقاله از ضعف ساختار رنج می‌برد با این توضیح که:
الف) ترتیب منطقی یک مقاله علمی پژوهشی در آن رعایت نشده است. 
ب) مقدمه و بیان مسأله نیاز به اصلاح دارد.
ج) مفهوم شناسی برخی واژگان به طور صحیح بیان نشده است. 
د) تحیل میدانی غزوه احد صورت نگرفته در حالی که باید تحلیلی ارائه می‌شد از: پیش از نبرد، مراحل آرایش نظامی و دفاع، بحران‌های موجود در غزوه احد، مدیریت بحران و بازیابی و بازسازی
7. استخراج الگوی راهبردی و کاربست این الگو در مدیریت دفاعی و نظامی امروزی ارائه نشده است. 
8. غلبه توصیف بر تحلیل در مقاله زیاد است. 
9. برخی متون عربی به طور مفصل ذکر شده که برای مخاطب ملال‌آور است در صورتی که باید گزارشی از متن ذکر و در انتها تحلیلی از آن آورده می‌شد.
10. الگوی راهبردی در انتهای مقاله و تطبیق آن بر جنگ رمضان بهعنوان نتیجه بحث، ذکر نشده است. 
11. آدرس دهی‌ها و منابع و مأخذ نیازمند اصلاح و یکسان سازی است.

در انتهای جلسه نیز حضرت حجت الإسلام و المسلمین مهاجری برای ارتقای علمی مقاله، پیشنهادات ذیل را ارائه کردند:
1. گستره مقاله محدود به آیات مورد نظر شود. 
2. عنوان مقاله محدودتر از طرح اولیه شود به این صورت: الگوهی فرماندهی پیامبر(ص) در نصّ قرآن و تجربه غزوه احد"
3. فصل بندی و ساختار مقاله اصلاح گردد. 
در انتها نیز حاضران با گرامیداشت یاد و خاطره همه شهدای جنگ رمضان به خصوص سردان شهید و قائد شهید عظیم الشأن حضرت آیت الله العظمی امام خامنه‌ای (قدس سره)، جلسه را با صلوات و قرائت فاتحه به پایان رساندند.