بسم الله الرحمن الرحیم
گزارش نشست علمی
«بررسی راهبردهای مذاکره در مواجهه با دشمنان در سیره پیامبر؛ بارخوانی تحلیلی معاهدات و مذاکرات پیامبر»
مشخصات نشست: این نشست علمی با ارائه حجت الاسلام قاسمی، نقد حجت الاسلام و المسلمین دکتر مروجی و دبیری علمی حجت الاسلام فولادی ونه، در روز سهشنبه ۱۹ خردادماه ۱۴۰۵ در اتاق معاونت پژوهش موسسه آموزش عالی ائمه اطهار علیهم السلام برگزار شد. در ابتدای جلسه، حجت الاسلام قاسمی به ارائه نظریات خود پیرامون راهبردهای مذاکره در مواجهه با دشمنان در سیره پیامبر پرداختند و سپس دکتر مروجی نکاتی را به عنوان نقد برای ارتقای مقاله مطرح فرمودند.
تبیین مسئله از سوی نویسنده: نویسنده در آغاز، مسئله را چنین تبیین کرد که سیره سیاسی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله دارای الگوهای بینظیری در عرصه دیپلماسی و مذاکرات است. این تحقیق به دنبال کشف منطق حاکم بر این تعاملات است؛ اینکه پیامبر اکرم چگونه با استفاده از قدرت نرم، زمانسنجی دقیق و شناخت هوشمندانه از دشمن، در عین حفظ اصول بنیادین، دشمنان متنوع را مدیریت و مهار میکردند. ایشان ضرورت پژوهش را چنین بیان کردند: با توجه به شرایط کنونی کشور (جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان) و تقابل با نیروهای متخاصم و نظام سلطه، نیاز به تدوین یک الگوی مذاکراتی اسلامی شدت مییابد. این پژوهش به دنبال ارائه یک نقشه راه عملیاتی بر اساس سیره پیامبر در مذاکرات، نامهها و پیمانهای ایشان است.
ساختار و محتوای مقاله (ارائه شده توسط حجت الاسلام قاسمی): مقاله در چهار فصل تدوین شده است. فصل اول به مفاهیم و کلیات (معنای مذاکره، معاهدات و سیره پیامبر) اختصاص دارد. فصل دوم به اصول و خطوط مذاکرات و معاهدات میپردازد و اصول را به دو دسته الف) اصول تغییرناپذیر و ب) اصول قابل انعطافپذیری در سیره نبوی تقسیم میکند. فصل سوم راهبردهای مذاکراتی پیامبر(ص) با مخالفان متنوع را در چهار محور راهبرد با مشرکان، راهبرد با یهودیان، راهبرد با مسیحیان و راهبرد با زرتشتیان بررسی میکند. فصل چهارم که یکی از اهداف اصلی نویسنده است، به الگوهای کاربردی برای دستگاه دیپلماسی حکومتهای اسلامی میپردازد. آقای قاسمی این الگوها را چنین ارائه فرمودند: ۱- اصالت صلح همراه با آمادگی بازدارنده (سیاست صلح و اعداد)، ۲- وفای به عهد به عنوان سرمایه اعتماد (سیاست پایبندی به پیمانها)، ۳- انعطاف در روش، قاطعیت در هدف (قاعده تزاحم و میسور)، ۴- انتخاب مذاکرهکنندگان شایسته و متخصص (اصل اهلیت)، ۵- مذاکره مستقیم و شفاف با حفظ کرامت، ۶- مرزبانی و آمادگی دفاعی (رباط و مرابطه)، ۷- استفاده از میانجیگری و مساعی جمیله، ۸- همزیستی مسالمتآمیز با اقلیتها. نویسنده ضمن تأکید بر این نکات، در فصل چهارم به بسط و توضیح بیشتر هر یک پرداخته است که در این گزارش مجال تفصیل آنها نمیرسد.
نقدهای دکتر مروجی (ناقد محترم):دکتر مروجی اشکالات خود را در دو قالب ساختاری و محتوایی ارائه کردند. در بخش ساختاری، ایشان فرمودند: ۱- چکیده طبق اصول و قوانین پژوهش پیش نرفته و باید اصلاح گردد. ۲- کلیدواژهها نادرست هستند. ۳- در مقاله پیشینه ذکر نشده است در حالی که ذکر پیشینه از اصول پژوهش است. ۴- در مفاهیم، یکی از نکات کلیدی یعنی «سیره پیامبر اکرم(ص)» مفهومشناسی نشده است. ۵- منابع و ارجاعات طبق شیوهنامه پژوهشی پیش نرفته است. در بخش محتوایی نیز ایشان پنج اشکال اساسی مطرح کردند: نخست اینکه تعبیر «پیامبر اسلام» غلط است و باید «پیامبر اکرم(ص)» صحیح به کار رود. دوم اینکه «دیپلماسی در کشتار» معنا ندارد، چرا که در سیره پیامبر چنین چیزی وجود نداشته، چه رسد به اینکه رهبر یک جامعه به شهادت برسد و سپس مذاکره صورت گیرد. سوم اینکه در مقاله آمده «سیاست خارجی کارش هدایت است» در حالی که به این صورت نیست، زیرا سیاست خارجی خارج از رسالت پیامبر اکرم(ص) است. چهارم اینکه آقای قاسمی در ارائه خود به روایتی از معاذ بن جبل اشاره کرده، ولی ذیل این روایت یا در خود روایت به بنی قریظه اشاره نکرده است که پیامبر به چه صورت با آنان مذاکره کرده است. پنجم اینکه ایشان در بحث دیپلماسی و نامههای پیامبر به پادشاهان (پادشاه ایران، ناصرخسرو) فرمودند صحت این نامهها ثابت نشده است.
نظرات و پیشنهادات حضار محترم: حضار جلسه نیز به جهت اعتلای مقاله نکاتی را اشاره کردند. اول اینکه موضوع ریزتر شود و به صورت مطالعه موردی ارائه گردد، مثلاً مطالعه موردی جنگ حدیبیه. دوم اینکه در خصوص پیشینه مقاله، یکی از حضار کتاب «دیپلماسی» سعید جلیلی را معرفی کردند. سوم اینکه دوست دیگری به گزاره تاریخی «رمی شتر» رقیه دختر پیامبر اشاره کردند که شخصی به ایشان آسیب رسانده بود و در نهایت پیامبر آن شخص را بخشید.
جمعبندی دبیر جلسه
از ارائهدهنده، ناقد و همه حضار سپاسگزارم. موضوع مقاله راهبردی و ضروری است و الگوهای هشتگانه ارائه شده (صلح بازدارنده، وفای به عهد، انعطاف در روش، اهلیت، مذاکره شفاف، مرزبانی، میانجیگری، همزیستی با اقلیتها) نشاندهنده تلاش ارزشمند نویسنده است. نقدهای دکتر مروجی در دو بخش ساختاری (چکیده، کلیدواژهها، پیشینه، شیوه ارجاع) و محتوایی (تعبیر صحیح پیامبر، تفکیک سیاست خارجی از رسالت، تکمیل روایت بنیقریظه، تشکیک در نامه به پادشاهان) کاملاً وارد و سازنده است. پیشنهاد حضار برای مطالعه موردی (مثلاً حدیبیه) و استفاده از منابعی مانند کتاب «دیپلماسی» سعید جلیلی قابل توجه است. تأکید دبیر علمی: بازنگری اساسی مقاله، رفع اشکالات ساختاری و محتوایی، و ارائه نسخه اصلاح شده است.