گزارش نشست علمی
عنوان: کاوشی در مصداق‌شناسی اذیت در آیه ۶۹ سوره احزاب
نشست علمی مؤسسه آموزش عالی ائمه اطهار(ع)، روز سه‌شنبه ۱۴ مهرماه ۱۴۰۵، با ارائه حجت‌الاسلام ستار بیرانوند، نقد حجت‌الاسلام محمد مظفری و دبیری علمی حجت الاسلام مهدی پسندی دانش‌پژوهان سطح ۴ رشته تفسیر، برگزار شد.
در این نشست، دیدگاه‌های تفسیری درباره مصداق «اذیت» حضرت موسی(ع) بررسی شد. ناقد ملاحظات خود درباره مستندات روایی، ارتباط آیات و چگونگی اثبات مدعای ارائه دهنده را بررسی کرد و گفت‌وگویی علمی میان دو طرف شکل گرفت.
مشروح گزارش نشست علمی سه شنبه 14 مهر 1405
عنوان نشست: کاوشی در مصداق‌شناسی اذیت در آیه ۶۹ سوره احزاب
جلسه با قرائت کلام‌الله مجید آغاز شد. ارائه‌دهنده درصدد است با بررسی دیدگاه‌های تفسیری و شواهد قرآنی و روایی، مصداق “اذیت”در این آیه را شناسایی و دیدگاه خود را در این زمینه تبیین و اثبات کند که البته نگاهی نو است و تاکنون کسی قائل به آن نشده .
در ادامه، آقای بیرانوند ، به ارائه بحث پرداخت. وی با قرائت آیه شریفه:
“یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسَىٰ فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَکَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِیهًا»
احزاب/۶۹
به اختلاف دیدگاه مفسران درباره مراد از “اذیت”در این آیه اشاره کرد و چهار محور اصلی را مورد توجه قرار داد:
1. شناسایی مصداق اذیت حضرت موسی(ع)؛
2. تبیین چگونگی تبرئه ایشان از سوی خداوند؛
3. شناسایی مصداق اذیت پیامبر اکرم(ص) با توجه به تشبیه موجود در آیه؛
4. تبیین ارتباط تبرئه الهی با تعبیر “وَکَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِیهًا».
احتمالات مطرح درباره اذیت حضرت موسی(ع)
ارائه‌دهنده مهم‌ترین احتمالات مطرح‌شده در تفاسیر را چنین برشمرد:
1. اتهام عیب جسمانی؛ از جمله نقص جسمانی، بیماری پوستی یا پیسی؛
2. اتهام قتل حضرت هارون(ع)؛
3. اتهام ارتباط نامشروع که در برخی روایات به توطئه قارون نسبت داده شده است؛
4. نسبت دادن سحر و تعلیم سحر به حضرت موسی(ع)؛
5. نسبت دادن جنون به آن حضرت.
وی سپس با بررسی این احتمالات، اشکالاتی بر آنها وارد کرد؛ از جمله اینکه برخی از این موارد با خطاب “یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا”و فضای کلی آیه تناسب کافی ندارند و برخی نیز از پشتوانه صریح قرآنی برخوردار نیستند. همچنین احتمال عیب جسمانی از جهت سازگاری با شأن نبوت مورد نقد قرار گرفت.
دیدگاه مختار ارائه‌دهنده
ارائه‌دهنده در ادامه با تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن و توجه به سیاق آیات، دیدگاه مختار خود را مطرح کرد. به نظر وی، مقصود از اذیت حضرت موسی(ع)، نسبت دادن نسیان و قصور در انجام رسالت به آن حضرت است؛ نسبتی که می‌توانست زمینه توجیه گوساله‌پرستی و انحراف بنی‌اسرائیل را فراهم کند.
وی برای این دیدگاه به آیات ۸۷ تا ۸۹ سوره طه، به‌ویژه تعبیر “فَنَسِیَ»، استناد کرد و با بررسی مرجع ضمیر، احتمال انتساب نسیان به حضرت موسی(ع) را تقویت نمود.
در بخش پایانی ارائه نیز این تحلیل به پیامبر اکرم(ص) تطبیق داده شد. بر اساس دیدگاه ارائه‌دهنده، همان‌گونه که نسبت دادن قصور در رسالت به حضرت موسی(ع) زمینه انحراف بنی‌اسرائیل را فراهم کرد، در مورد پیامبر اکرم(ص) نیز نسبت دادن قصور در امر هدایت امت و مسئله امامت می‌تواند در چارچوب همین مفهوم از اذیت قرار گیرد. برای تأیید این دیدگاه، به حدیث منزلت و برخی روایات منقول در الکافی و القراءات استناد شد.
۲. نقد و بررسی
پس از ارائه، جناب آقای مظفری به نقد و بررسی مطالب پرداخت. ایشان ضمن بیان اینکه در اصل مقصد و جهت کلی دیدگاه ارائه‌دهنده موافق است، اما در مسیر استدلال و نحوه اثبات مدعا ملاحظاتی دارد، نقدهای خود را در چند محور مطرح کرد:
1. نقد سندی روایات: درباره دو روایت مورد استناد ارائه‌دهنده، اشکالات سندی مطرح شد و تأکید گردید که این روایات، در صورت پذیرش، بیشتر در جایگاه مؤید قرار می‌گیرند و نمی‌توان بدون بررسی کافی آنها را دلیل اصلی مدعا قرار داد.
2. تعارض بین ظاهر آیه و سیاق : می فرماید مومنین پیامبرتان را اذیت نکنید که این بیان صف احتمال است و این اشکال بر شما وارد استکه مگر سامری مومن به حضرت موسی علیه السلام بوده؟؟
3. اطلاق مفهوم اذیت: در برداشت ارائه‌دهنده از فضای آیه به‌عنوان مسئله‌ای اعتقادی و کلان، ملاحظاتی مطرح شد و احتمال داده شد که تعبیر آیه دارای اطلاق باشد و به یک نوع خاص از اذیت محدود نشود.
4. فاعل اذیت: درباره تعیین فاعل اذیت و اینکه آیا از ظاهر آیه می‌توان یکی از احتمالات خاص را اثبات کرد، چیزی معلوم نمی شود و ظاهرا با هر دو احتمال سازگار است.
5. تطبیق اذیت بر مسئله عدم نصب امام: ناقد این تطبیق را از جهت اصولی محل تأمل دانست و آن را به تمسک به عام در شبهه مصداقیه نزدیک دانست؛ ازاین‌رو، اثبات این مصداق را نیازمند دلیل روشن‌تر دانست.
6. ارتباط آیه سوره طه با آیه مورد بحث: یکی از نقدهای اصلی ناقد این بود که ارتباط میان آیه ۶۹ سوره احزاب و آیات سوره طه، به‌ویژه تعبیر “فَنَسِیَ»، به اندازه کافی اثبات نشده است و صرف وجود تعبیر نسیان در آن آیات برای تعیین مصداق “اذیت”در آیه احزاب کافی نیست.
۳. پاسخ ارائه‌دهنده
در ادامه، آقای بیرانوند درصدد پاسخ‌گویی به نقدهای مطرح‌شده برآمدند و ضمن توضیح برخی از مبانی و مستندات دیدگاه خود، به اشکالات و پرسش‌های مطرح‌شده از سوی ناقد پاسخ دادند. این بخش از جلسه به گفت‌وگوی علمی میان ارائه‌دهنده و ناقد و بررسی متقابل ادله اختصاص یافت.
۴. جمع‌بندی نشست
در مجموع، نشست به بررسی یکی از مسائل قابل توجه تفسیری در آیه ۶۹ سوره احزاب، یعنی مصداق‌شناسی “اذیت”حضرت موسی(ع) و وجه تشبیه آن با اذیت پیامبر اکرم(ص) اختصاص داشت.
ارائه‌دهنده با بررسی احتمالات مختلف، نسبت دادن نسیان و قصور در انجام رسالت به حضرت موسی(ع) را مصداق اصلی اذیت دانست و بر اساس تشبیه موجود در آیه، مصداق متناظر آن درباره پیامبر اکرم(ص) را در مسئله هدایت امت و امامت جست‌وجو کرد.
در مقابل، ناقد بر ضرورت تقویت مستندات روایی، اثبات دقیق‌تر ارتباط آیات سوره طه با آیه مورد بحث و ارائه دلیل کافی برای تطبیق مفهوم اذیت بر مسئله امامت تأکید کرد.
در پایان، پس از حدود یک ساعت بحث و گفت‌وگوی علمی، جلسه با ذکر صلوات به پایان رسید.